غفلت از پاييز ديررس تهران، غفلت از آينده


پاييز تهران هم گذشت و روسياهي اش ماند

نويسنده: مهريار ميرنيا


    آيا مي توانيد يك صبح آرام و دل انگيز پاييزي را بدون آن چشم انداز برگريزان رنگ هاي زرد و نارنجي و قرمز تصور كنيد؟ براستي خزاني ديررس مثل پاييز امسال تهران غم انگيز بود و جاي پرسش داشت كه چرا پاييز پايتخت با همه مسائل ريز و درشت اين كلانشهر، مثل هميشه خاطره عرش و فرش رنگين پاييزي اش را نداشت. اين روزها كه همه در تهران دير بر سر كار خود حاضر مي شوند، شايد پاييزش هم پشت ترافيك پاييزي جا ماند! اگر پديده خزان ديررس و تاثير پيامدهاي آن بر حوزه مسائل زيست شهري، اقتصاد بازار، اكوتوريسم، مد و سازوكارهاي مرتبط با آن در بسياري از شهرهاي دنيا از اهميت بسزايي برخوردار بوده و رنگ و صفت هر فصل بخصوص پاييز تب و تاب خاصي برمي انگيزد، اما اينجا در تهران گويا كسي پاييزي نديد چه برسد به علت و پيامدهايش.
    بله، پاييز تهران گذشت و روسياهي اش آوار زمستان خواهد شد. ميراث سخت سياهي و آلودگي خزان تهران كه خود ميراث خشكسالي و جابه جايي غبار و آلاينده هاي بهار و تابستانش بود به زمستان پايتخت رسيده كه خود مي داند درونش چه خبر است، ولي انگار شهروندان و متوليانش نمي دانند چرا پاييز تهران دير شروع شد و چرا متوجه برگريزان رنگارنگ نشديم و چرا زمستان آبستن بيماري هاي بد و خاموشي است كه فكر مي كني سرماخوردگي داري، مدام سردرد داري، عضلاتت مي گيرد، چشم ها و بيني ات مي سوزد، تار مي بيني، قدرت تشخيص مغزي ات كاهش يافته، بچه ها درس ياد نمي گيرند و حال بازي ندارند و سالخوردگان سكته مي كنند و مي ميرند و در نهايت سرماخوردگي ات شديد است!
    بحث تلخ آلودگي هواي تهران به روال عادت هميشگي تنها در فصل زمستان مطرح مي شود و پيش از آن تنها سنگيني سكوت است. آلودگي هوا نزديك تر از نفس ماست، ولي روند افزايش جمعيت انساني ماشيني، توسعه شهري و ازدياد آلاينده ها در كنار كاهش جمعيت بوم شناختي و پاك آن خسارات جبران ناپذيري براي سلامت شهروندان و ديگر گونه هاي زيستي به بار آورده، به طوري كه تاوان اين توسعه نابخردانه را بيش از هر چيز و هر كس محيط زيست متحمل شده است.
    براساس گزارش بانك جهاني، خسارت سالانه آلودگي هوا در ايران طي 10 سال آينده و تا سال 2016 به 2 برابر و رقمي معادل 16 ميليارد دلار مي رسد. (خسارت سالانه آلودگي هوا در ايران در سال 2001 معادل 1/7 درصد بوده كه در سال 2009 بالغ بر 3/10 درصد و سال 2019 معادل 2/19 درصد پيش بيني مي شود. )
    تحقيقات نشان مي دهد بيش از 95درصد منواكسيدكربن موجود در هواي تهران را وسايل نقليه موتوري توليد مي كنند كه تنفس آن به بروز سكته هاي قلبي و مغزي منجر مي شود. مقادير بسيار اندك كربوكسي هموگلوبين باعث تغييرات فيزيولوژيكي مهمي در بدن مي شود و حتي در مقادير كمتر از 2درصد آن نيز احتمال حمله قلبي وجود دارد. در مقادير 5/2 درصد، قدرت تفكيك اشيا و افراد به وسيله مغز كاهش مي يابد، همچنين در مقادير 5درصد سرعت واكنش هاي عصبي متاثر و در بيماران قلبي تنش آفرين خواهد بود. در مقادير 10درصد يا بيشتر افراد دچار سردردهاي شديد شده و افزايش50 درصدي آن به مرگ حتمي مي انجامد. آمار نشان مي دهد بيش از 20درصد مصرف كل انرژي كشور به تهران اختصاص دارد و بيش از 5/2 ميليون خودرو در آن تردد دارد و اين حجم حمل و نقل بتنهايي معادل 2 برابر سرانه ردپاي كربن كشورهاي جهان سوم است.
    وضعيت خاص جغرافيايي تهران و اكوسيستم آن همراه با افزايش نرخ آلاينده هاي گازهاي گلخانه اي از يك سو و تغييرات اقليمي متاثر از تغييرات جهاني آب و هوا از سوي ديگر و همچنين تداوم روند گرم شدن فصل پاييز و متعاقب آن طولاني شدن فصل رشد و كاهش نرخ جذب كربن خالص، مجموعه اي از شواهد منطبق بر يافته هاي علمي دانشمندان پيرامون پديده پيري پاييزي يا پاييز ديررس قلمداد مي شود.
    
    برداشت اول
    دانشمندان معتقدند مقادير رو به افزايش دي اكسيدكربن در جو را مي توان به عنوان مقصر اصلي در پديده طولاني شدن و به تاخير افتادن فصل رشد درختان قلمداد كرد. به اعتقاد كارشناسان، هر چند منشا اين فرآيند و تاثيرات زيست محيطي و اقليمي دراز شدن طول دوره رشد و به تاخير افتادن ظهور خزان برگي درختان، دغدغه هاي بالقوه اي را درخصوص بازخورد پيامدهاي آن بر حوزه زيست شهري، اكو توريسم، بازار، مد و سرگرمي مطرح كرده و بازتاب هاي اجتماعي،اقتصادي و رواني آن دور از انتظار نخواهد بود، اما ممكن است در حوزه هاي خارجي همچون جنگل ها خبر خوبي براي صنايع چوب به شمار رود.
    نتايج پژوهش محققان دانشگاه ميشيگان به سرپرستي پروفسور كارنوسكي كه در شماره اخير نشريه زيست شناسي تغييرات جهاني منتشر شده حاكي از شواهدي است كه نشان مي دهد افزايش سطوح دي اكسيد كربن در جو در به تاخير انداختن منظره معمول پاييز يا همان تغيير رنگ ها و خزان برگ هاي درختان نقش مستقيمي ايفا مي كند. به گفته اين دانشمندان مناطق جنگلي به واسطه جذب كربن اضافي در پاييز همراه با فتوسنتز افزايش يافته و در سراسر فصل رشد تا اندازه اي پربارتر خواهند شد. وي به اتفاق دانشمنداني از دانشگاه ايلينويز، ويسكانسين و محققاني در بلژيك، انگلستان، استوني و ايتاليا اقدام به جمع آوري و تجزيه تحليل داده هايي دو ساله درباره پژوهش خود با عنوان پيري پاييزي يا تغيير رنگ ها و برگريزان در نتيجه كاهش فتوسنتز كرده اند.
    يافته هاي محققان حاكي از اين است كه درختان در قلمرو هر دو قاره آمريكاي شمالي و اروپا در نتيجه سطوح افزايش يافته گاز گلخانه اي 2 CO بيش از بازه زماني معمول سرسبزتر مانده اند. اين در حالي است كه فاكتورهاي ديگري از جمله سطوح در حال افزايش ازن در نزديك ترين بخش جو به سطح زمين مي تواند اثرات سودمند دي اكسيد كربن صعود يافته را خنثي كند. نتايج اين تحقيق مثال ديگري از حجم روبه گسترش شواهد علمي در تاييد تاثير تغيير جهاني اقليم بر درختان و جنگل هاي جهان به شمار مي رود. البته و به گواه آمارهاي جهاني، پيش از اين نيز شواهد فراواني نشان داده اند كه 2 CO افزايش يافته در جو سبب رشد پيشرس درختان در بهار مي شود؛ اما تا به امروز بيشتر دانشمندان اعتقاد داشته اند كه عوامل ديگري نظير درجه حرارت و طول روز عناصر اوليه، بر پديده پيري پاييزي تاثيرگذار هستند.
    
    برداشت دوم
    هرچند از نگاه شاعران خزان درختان پديده اي خيال انگيز و الهام بخش شاعري است؛ اما متخصصان فيزيولوژي گياهي علت آن را در رنگدانه آنتوسيانين مي دانند كه برگ ها در پاييز توليد مي كنند و موجب خلق جلوه هايي بديع از فام هاي قرمز و ارغواني روشن بر شاخ و برگ درختان مي شود كه در بسياري از كشورها هزاران گردشگر مشتاق و آرزومند را به طرف خود مي كشد. دانش گياه شناسي و شيمي تا به اين سطح از آگاهي رسيده است كه به دلايل بيوشيميايي و تحت شرايط تنش، قند موجود در برگ ها به آنتوسيانين تبديل مي شود، اما مكانيسم هاي دقيق و بوم شناختي اين فرآيند هنوز ناشناخته است.در واقع دانستن اين كه چه فرآيندي موجب راه اندازي مكانيسم توليد آنتوسيانين در برگ ها مي شود، مي تواند به درك بهتر دلايلي بينجامد كه درختان اين ماده را توليد مي كنند.
    براساس گزارش بانك جهاني خسارت سالانه آلودگي هوا در ايران طي 10 سال آينده و تا سال 2016 به 2 برابر مي رسددر همين رابطه و در طرحي تحقيقاتي از سوي مركز تحقيقات منابع طبيعي آمريكا و دانشكده منابع طبيعي و محيط زيست دانشگاه ورمونت، درخت افرا به دليل اهميت فراوان اقتصادي محصول شربت افرا و اكو توريست در فصل پاييز مورد آزمايش قرار گرفت (افرا از گونه هاي رايج گياهگان تهران محسوب مي شود.) محققان با نصب سامانه اي زير درخت و اتصال لوله هايي به شاخه هاي كوچك تر جرياني از مواد ضد يخ را برقرار كردند و آنها را نسبت به شاخه هاي مجاور سردتر نگاه داشتند. نتايج نشان داد برگ هاي شاخه هاي خنك شده در آخر هفته به رنگ قرمز روشن (علامت رسيدگي و شروع خزان افرا) درآمدند در حالي كه شاخه هاي مجاور هنوز تغيير نكرده بودند. در واقع عامل سرما موجب راه اندازي مكانيسم ساخت رنگدانه و بروز خزان درخت شده بود.
    اين محققان در ادامه و در طرحي جديد به بررسي تاثير تغييرات آب و هوايي بر توليد آنتوسيانين و روند قرمز شدن برگ ها با آزمايش تعدادي نهال هاي بذري تحت شرايط مختلف سرمايي و طبيعي پرداختند. با پايش و كنترل مستمر توسعه رنگي نهال ها به وسيله دوربين ديجيتال و اندازه گيري محتوي آنتوسيانين و كلروفيل محققان پي بردند كه عامل سرما موجب ممانعت برگ ها از صدور قند ساخته شده به شاخه ها شده و همين قندهاي به تله افتاده در برگ ها بدل به مايه اصلي سنتز آنتوسيانين و در نتيجه بروز رنگ هاي پاييزي مي شود. اما اگر شرايط دوره سرما به تاخير افتاده و درخت در طول شب هاي پاييزي با ميانگين درجه حرارت هايي گرم تر از معمول فصل مواجه شود در امتداد دوره فصل رشد خود قرار گرفته و خزاني ديرهنگام خواهد داشت.
    
    برداشت سوم
    براساس يافته هاي تحقيقي بين المللي با هدف بررسي ظرفيت رسوب گذاري كربن اكوسيستم هاي زميني كه در مجله نيچر منتشر شده، دانشمندان كشف كرده اند كه مدت زمان دوره جذب كربن خالص (CUP) در نتيجه درجه حرارت هاي گرم تر پاييزي كاهش يافته است. اين در حالي است كه تعادل كربن اكوسيستم هاي زميني بخصوص در واكنش به تغييرات آب و هوايي در فصول پاييز و بهار حساس هستند. دانشمندان با استفاده از مدل سازي رايانه اي براي يكپارچه كردن سنجش هاي كانوپي جنگلي و داده هاي ماهواره ها دريافته اند در حالي كه درجه حرارت هاي گرم بهار روند رشد را بيشتر از روند تجزيه خاك شتاب مي بخشد، گرم شدن پاييز بيشتر موجب افزايش تجزيه خاك شده و به نحو چشمگيري ميزان جذب كربن را كاهش مي دهد. به اعتقاد دانشمندان در صورتي كه فرآيند گرم شدن در فصل پاييز با نرخ سريع تري در مقايسه با بهار روي دهد، توانايي اكوسيستم ها براي تصرف كربن در آينده كاهش خواهد يافت.
    اين مطالعه بين المللي كه به همت گروهي از دانشمندان سراسر دنيا و با حمايت اتحاديه اروپايي، طرح جهاني كربن، بنياد ملي علوم طبيعي چين، كانادا و ديگر نهاد هاي علمي صورت گرفته بخوبي نشان مي دهد، كاهش سريع بالقوه در توانايي آينده اكوسيستم هاي زميني براي پاك كردن دي اكسيد كربن جوي، مسير تثبيت و متعادل ساختن غلظت هاي 2 CO جوي را از آنچه در حال حاضر پيش بيني مي شود بسيار دشوارتر خواهد كرد و با روند گرم شدن پاييزي و كاهش جذب كربن فرآيند رشد درختان در فصل بهار تداوم مي يابد و تا فصل پاييز به طول مي انجامد و در نتيجه پاييزي ديررس درپي خواهد داشت.
    
□
روزنامه جام جم > شماره 2472 22/10/87 > صفحه 12 (دانش)